Wszechświat
Email

Wstęp do ważenia galaktyk...


Czy umiesz zważyć galaktyke ?




Ćwiczenie zaproponowane przez

Alessandra Zanazzi, Marilena Spavone
Suzanne i Michel Faye



Na język polski przełożyła:

Aleksandra Filar – Zielińska

X Liceum Ogólnokształcące w Toruniu


Poniższe ćwiczenie pozwala na obliczenie masy galaktyki spiralnej, widzianej z profilu, przy zastosowaniu metod używanych przez profesjonalnych astronomów.

Zaskakujące jest stwierdzenie, że kilka pomiarów oraz podstawowych praw fizyki wystarczy do zważenia obiektów największych i najbardziej oddalonych od naszego Wszechświata, (pomimo braku możliwości pomiarów bezpośrednich - bowiem jedyne informacje którymi dysponujemy pochodzą od kilku fotonów, które podróżowały podczas dziesiątek tysięcy lat). Jeszcze bardziej zaskakujący jest fakt, iż pomiar, relatywnie prosty, zaproponowany poniżej pozwala wykazać istnienie słynnej ciemnej materii.

Galaktyki spiralne zawierają duże ilości gazu, który emituje widmo liniowe.

Jeśli obserwujemy galaktykę z profilu (nie z naprzeciwka i nie prostopadle do linii obserwacji), i przyjmujemy, że galaktyka kręci się wokół własnej osi, więc w dwóch punktach diametralnie przeciwległych na galaktyce, zauważamy, iż z jednej strony gaz oddala się od nas podczas kiedy z drugiej strony, staje się nam coraz bliższy (ilustracja poniżej)

Galaktyka się kręci

Linie emitowane przez gaz w ruchu w stosunku do obserwatora, są przesunięte w częstotliwości co stanowi efekt Dopplera – Fizeau.

Pomiar, który proponujemy opiera się na fakcie, że efekt Dopplera – Fizeau jest proporcjonalny do prędkości zgodnie, z którą gaz przybliża lub oddala się od nas. Otrzymujemy w ten sposób prędkość gazu w zależności od odległości w stosunku do centrum galaktyki. Krzywa reprezentująca prędkość podłużną obrotu v w zależności od odległości r do centrum galaktyki jest nazywaną krzywą rotacji.

Jeżeli założymy, że galaktyka jest w równowadze i poddaje się prawu powszechnego ciążenia, prędkość jest proporcjonalna do masy zawartej między centrum, a odległością r.

Ta metoda jest używana przez astronomów do obliczania masy dużej liczby galaktyk i jest szczególnie istotna, ponieważ ukazuje nieoczekiwaną i systematyczną prędkość poruszania się krzywych rotacji. Prędkość ta może być wytłumaczona jedynie przy założeniu, że masa zawarta w objętości określonej przez promień r, (daleko od centrum galaktyki) jest wyższa od masy widzialnej (rozumiejąc masę widzialną jako masę, która emituje widoczne promieniowanie). Jest to istotny problem ciemnej materii, a zarazem jedno z największych wyzwań dla astrofizyki.


Zważ sobie galaktykę
(wersja uproszczona)
 
Obrazki potrzebne do pomiaru masy NGC 7083

Wszelkie pytania dotyczące ćwiczenia prosimy nadsyłać e-mailem na adres This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. .


Program nauczania/Przedmioty:
Szkoła ponadgimnazjalna
Podstawa programowa: światło i jego rola w przyrodzie
temat: analiza spektralna

Aktualizacja: 3.11.2006  –  Lech Mankiewicz.


EMISJA - ABSORBCJA - DYSPERSJA

  1. Rozkład światła = rozproszenie widma = dyspersja.

Do analizy światła, które pochodzi z gwiazdy stosuje się system dyspergujący nazywany spektroskopem to znaczy urządzeniem pryzmatowym lub siatkowym, które rozprasza światło w zależności od długości fali.

  1. Emisja – absorpcja


Gwiazdy emitują światło, które po rozkładzie za pomocą spektroskopu daje widmo ciągłe (na wzór tęczy). Fotosfera gwiazd zawiera atomy, które absorbują pewne długości fal (dla każdego atomu odpowiednie widmo liniowe daje znak kwantowy).

Długości fal absorbowanych pojawiają się w formie ciemnych lini na tęczy widma ciągłego.


Widmo sodu

Rys.Linie absorpcji sodu w kolorze żółtym (dublet) na widmie ciągłym, światła białego.

Sensor CCD nie rejestruje kolorów ale energie, które pojawiają się na ekranie na różnych poziomach szarości.

Widmo czarno-białe

Rys. Widmo gwiazdy Betelgeuse – Obserwatorium Haute Provence

Pomiar opisuje się krzywą natężenia w zależności od długości fali:

Widmo emisji

Rys. Przykład widma emisji otrzymany poprzez spektrometr dydaktyczny Haute Resolution SPID HR

ZDOBYWANIE WIEDZY

OBRAZY DO POMIARU MASY GALAKTYKI NGC7083

Widmo zredukowane galaktyki NGC7083 (do dekompresji) NGC7083_rid

Obraz lampy wzorcowej lamp_1

W tej uproszczonej wersji przedyskutujemy obserwacje widmowe i obliczymy masę galaktyki bez samodzielnego przygotowywania wzorcowania.


1 ETAP: OBSERWACJA WIDMA GALAKTYKI 

Widmo galaktyki

Główna linia pozioma reprezentuje widmo ciągłe światła emitowanego przez jądro galaktyczne.

Z drugiej strony obserwujemy kilka lini z przesunietych wzdłuż długości fali. Przesunięcie zależy od odległości do centrum galaktyki i jest różne z jednej i drugiej strony – mamy tu do czynienia z przesunięciem związanym z efektem Dopplera – Fizeau.


2 ETAP: ZROZUMIEĆ EFEKT DOPPLER’A – FIZEAU



a.) Przesunięcie długości fal w kierunku czerwieni / prawo HUBBLA

Ekspansja Wszechświata pociąga za sobą przesunięcie ∆ λ długości fal λ w kierunku czerwieni, co związane jest z prędkością ucieczki v i prędkością światła w próżni c w relacji:

b) jeśli źródło zbliża się do obserwatora, przesunięcie Dopplera ma miejsce w kierunku koloru niebieskiego.

Zapisujemy:

Równanie 1










jeśłi galaktyka jest nachylona w stosunku do kierunku obserwacji tylko składowa podłużna prędkości obrotu  z punktu widzenia obserwatora powoduje efekt Dopplera:

Vlongitudinal = vrotation cos ((p/ 2) - i ) = vrotation sin ( i )

gdzie i jest nachyleniem w stosunku do osi sfery niebieskiej:

Nachylenie galaktyki

Co więcej jeśli lewe ramię zbliża się w kierunku obserwatora, prawe ramię oddala się z prędkością tą samą co do wartości, ale skierowaną przeciwnie. Przesunięcie Dopplera pomiędzy liniami w widmie promieniowania emitowanego z dwóch krańców galaktyki wynosi więc:

Rownanie 3

d ) doświadczenie laboratoryjne z zastosowaniem ultradźwięków

Efekt dopplera - elektronika


urządzenie ultradźwiękowe do badań efektu Dopplera; odbiornik nieruchomy, nadajnik obraca się.

Efekt Dopplera - impulsy na oscyloskopie

skala oscyloskopu µs: struktura impulsu, częstotliwości  40 kHz + Df Doppler

Efekt Dopplera - wykres

opis osi:  pozioma – prędkość v nadajnika, pionowa – względna zmiana długości fali

Światło emitowane przez obiekt, który oddala się, jest przesunięte w kierunku czerwieni; (słynny redshift (przesunięcie ku czerwieni - galaktyk) zjawisko dzięki któremu, na początku XX wieku, Hubble potwierdził rozszerzanie się Wszechświata.

Przesunięcie widma w efekcie Doppler’ato precyzyjny sposób na badanie ruchów w astrofizyce jak i w medycynie (np. prędkość przepływu krwi).

3 ETAP: POMIAR MASY GALAKTYKI

Opiszmy ruch okrężny jednostajny obiektu o masie m, wokół centrum galaktyki o masie M (problem symetrii sferycznej, twierdzenie Gaussa dostosowane do grawitacji lub praw Keplera)

Zastosujmy relacje GmM/r² = mv²/r, co daje:

M = v² r/ G

dla G = 6,67 . 10-11 N m² kg-1

Dyskusja

Dla ciała stałego lub dla centrum przyciągania symetrii sferycznej, v = ω r, prędkość wzrasta z promieniem, więc przesunięcie widmowe również. Obserwujemy wzrost przesunięcia widmowego w stosunku do linii horyzontalnej (jądro galaktyki). Przesunięcie jest stałe przy oddalaniu się obserwatora w kierunku górnym lub dolnym.

Możemy założyć, że istnieje materia niewidzialna, której efekty mają wpływ na rotację części najbardziej oddalonych od centrum galaktyki ( tzw. ciemna materia, której struktura jest tematem debat astrofizyków).

Zakłada się, że począwszy od krzywych eksperymentalnych ruchu obrotowego (i od innych metod potwierdzających hipotezę ciemnej materii) ciemna materia (niewidzialna z punktu widzenia optycznego) stanowi 96% Wszechświata.

POMIARY

Dla Galaktyki NGC7083 której widmo jest tutaj podane, bada się najlepiej widoczny dublet sodu, długości fal : l1 = 6564 Å i l2 = 6584 Å – dublet N II - .

Powiększmy strefę widma, które nas interesuje w sposób umożliwiający pomiar odstępów w pixelach

Widmo - powiększenie



Równanie 9

Dl = 7 pikseli l2 - l1 = 22 piksele ≈ 20 Å

l średnie = (l2 + l1 ) / 2 = 6574 Å = 6574 . 22/ 20 pikseli = 7231 piksele

Informacje potrzebne do dalszych rachunków:

1 pixel odpowiada 0,82 arcsecs.....

odległość galaktyki w stosunku do Ziemi: : 39,7 Mpc = 39,7. 106 pc
(1 pc = 3,09 . 1016 m)

nachylenie i = 53°

G = 6,67 . 10-11 N m² kg-1

PRĘDKOŚĆ RUCHU OBROTOWEGO RAMIENIA WOKÓŁ JĄDRA GALAKTYKI:

Odstęp widmowy wzrasta począwszy od jądra aby osiągnąć wartość niemal stałą... od 7 pixeli do momentu kiedy odległość do centrum jądra przekroczy 10 pixeli

V7 = (7/7231). 3 .108 / (2 sin(53°)) = 181 km/s

ROZKŁAD MASY I STREFA ODDZIAŁYWANIA:

Załóżmy jednolity rozkład do symetrii sferycznej, r = 10 pixeli (założenie, które może być bardziej skonkretyzowane przy rozszerzonej wersji ćwiczenia)

Z drugiej strony wiemy, że galaktyka odległa jest od Ziemi o  39,7 Mpc .

Galaktyka - rozmiar kątowy
1 pixel =0,82 arcsecs

1 arcsec = p / (180.60.60) = 4,85. 10-6 rad

1pc = 3,09. 1016 m ,

(kąt w radianach, odległość w metrach)

dostajemy

1 pixel = 0,82. 4,85 . 10-6. 3,09. 1016 . 39,7.106 m = 4,88.1018 m



POMIAT „MECHANICZNY” MASY DLA r ≈ 10 PIXELI


M = v² r / G = ( 1,81.105)². 4,88. 1019 / 6,67 . 10-11

M = [1,81².4,88/6,67] . 1040 kg ≈ 1040 kg

Otrzymaliśmy prawidłowy rząd wielkości masy galaktyki ; masa rzeczywista galaktyki będzie tym większa im bardziej wydłużymy r uwzględniając obliczenia bardziej szczegółowe (patrz wersja poszerzona ćwiczenia)




UZUPEŁNIENIE

Ciemna materia - wstęp do dyskusji na podstawie trzech poniższych paragrafów:


  1. Kilka mas we Wszechświecie
  1. Ciemna materia galaktyk ujęta w kilku datach
  1. Z przymrużeniem oka – Moja babcia jest astronomem









1. Kilka mas we Wszechświecie


Obiekt

Masa

Słońce

2×1030 kg

Gwiazda zdolna do wytworzenia supernovej

8 M < M < 60 Ml

Pozostałość „gwiazdy neutronowej” po wybuchu supernowej

M< 2 ÷ 3 M





Masa galaktyki

108 ÷ 1012 M



2. Ciemna materia galaktyk ujęta w kilku datach


Pierwszy etap - obserwacje elektromagnetyczne

Obserwacje systemu słonecznego dowodzą, że istota masy znajduje się w Słońcu, w przeciwnym razie ruch planet byłby bardzo różny. (Tak mało masy ukrytej w systemie słonecznym!)

Istnieje materia rozprzestrzeniona w przestrzeni międzygwiezdnej, wydzielona wyraźnie jako materia widzialna i możliwa do zaobserwowania w promieniach ultrafioletowych, podczerwieni , promieniach X, falach radiowych.


DRUGI ETAP: MASA DYNAMICZNA KONTRA MASA WIDZIALNA

W 1933 roku szwajcarski astronom Zwicky bada prędkości siedmiu galaktyk tworząc tzw. Warkocz Bereniki w nagromadzeniu regularnych gromad galaktycznych Coma: masa oszacowana na bazie praw Newtona (lub masa dynamiczna) jest 400 razy wyższa od masy przewidzianej w założeniach zrobionych na podstawie ilości obserwowanego światła.

W 1936 roku astronom Sinclair Smith dokonuje obserwacji analogicznej dla nagromadzenia galaktyk w gwiazdozbiorze Panny.

W tych czasach pytania dotyczące ekspansji Wszechświata zawierają w sobie pierwotne zainteresowanie rozróżnieniem pomiędzy masą dynamiczną, a masą świetlną.

TRZECI ETAP: KRZYWA ROTACJI GALAKTYK SPIRALNYCH

Począwszy od lat 70-tych (kiedy astronom Vera Rubin zbadała widma galaktyk spiralnych widzianych w odcinkach) wskaźniki na temat ciemnej materii zaczęły być coraz bardziej istotne i liczne.

Badania sugerują obecność ciemnej materii nie tylko w dysku galaktycznym ale w formie halo sferycznego scalającego dysk galaktyczny.

CZWARTY ETAP: DZIŚ I JUTRO

- Liczne programy np. 1990: EROS (doświadczenia w poszukiwaniu ciemnych obiektów)

- Liczne obiekty ....: neutrino, WIMP, machos, halo ciemnej materii są bardzo rozciągnięte 200 do 300 kpc3

- Aureole ciemnej materii dwóch galaktyk tego samego nagromadzenia prawie się stykają, np. pomiędzy naszą galaktyką, a jej najbliższą sąsiadką – galaktyką Andromedy usytuowanej o 725 kpc od naszej galaktyki

  1. Moja babcia jest astronomem


KONKLUZJA Z PRZYMRUŻENIEM OKA

Vera Rubin jak wiele kobiet miała wielkie trudności aby zostać uznaną przez świat naukowy. W początkach jej działalności kobiety nie były przyjmowane do Obserwatorium du Mont Palomar, Rubin jako pierwsza kobieta została przyjęta w 1965 roku.

Swoje perypetie opowiada z duża dawką humoru w książce pt „ Bright galaxies, dark matter.”. Zacytujmy dwa fragmenty:


...w 1978 otrzymałam telegram następującej treści: Droga Pani, zapewne z radością przyjmie Pani informację, że cztery kobiety, będące astronomami, będą dziś w nocy dokonywać obserwacji w Cerro Tololo na czterech dużych teleskopach!

Nazywamy się Pani H.Ulrich, pani T.Ruis, pani P.Lugger i pani L.Schweizer.

Pozostaje mieć nadzieję, że niebo tej nocy będzie jasne...


...Piękna księżniczka udzielając pomocy księciu pobrudziła swoje odzienie. Kiedy książe ją ujrzał rzekł:

Jest Pani w opłakanym stanie, pani włosy, są również w opłakanym stanie, pani oblicze jest brudne i cała pani jest wymięta jak papierowa torba, jak tylko będzie pani czysta i zacznie przypominać księżniczkę chętnie panią poślubię.

Na to księżniczka odpowiada:

Ronaldzie, owszem przypomina pan księcia, ale jest pan żałosny, toteż nie poślubię pana.

Być może księżniczka zostałaby ważną osobistościa naukową...

Czwórka dzieci Very Rubin to naukowcy – dwóch geologów, astronom i matematyk.



OWOCNYCH BADAŃ NAD CIEMNĄ MATERIĄ!!!